Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ…խտացրած կաթ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Խտացրած կաթը կովի կաթի ջրազատված պահածոն է։ Խտացրած կաթի պատմության մեջ միանշանակ կարծիք չկա այն մասին, թե ում է պատկանում այն ստեղծելու առաջնայնությունը: Ոմանք այս հարցում դափնին տալիս են պահածոների ֆրանսիացի գյուտարար Նիկոլաս Ֆրանսուա Ապպերին: Հենց նա է ուշադրություն դարձրել այն փաստի վրա, որ եթե սննդային հեղուկը հերմետիկ փակվի տարողության մեջ և եփվի, ապա այն կարելի է շատ ավելի երկար պահել: Դա նրան դրդել է նմանատիպ փորձեր կատարել կաթի հետ: Բայց քանի որ ապակե տարողությունները հաճախ են պայթում ջերմաստիճանից, Ապպերը ի վերջո փորձել է փոխարինել դրանք մետաղականով: Նման կերպ հայտնվել են պահածոները:
Գյուտարարը շարունակել է փորձեր կատարել տարբեր սննդամթերքների հետ: Շուտով նա բացել է իր սեփական խանութը, իսկ նրա արտադրանքը մեծ ժողովրդականություն է վայելել, և անգամ 1810 թվականին Ապպերը իր գյուտի համար մրցանակ է ստացել Նապոլեոն Բոնապարտից: Նույն թվականին լույս է տեսել նաև նրա աշխատությունը, որտեղ նկարագրում է սննդի պահածոյացման գործընթացը: Ամերիկացի Գեյլ Բորդենը ևս զբաղվել է սննդամթերքի երկարաժամկետ պահպանման հարցերով: Նա ուշադրություն է դարձրել այն փաստի վրա, որ եթե եռման ընթացքում կաթին ավելացնում են շաքար, ապա այն դառնում է ավելի խիտ և համեղ: Բայց այդ դեպքում պատրաստման ընթացքում տաքացվող խառնուրդը հաճախ այրվում է և նստում տարողության հատակին և պատերին: Վակուումային թավայի օգտագործումը նույնպես չի օգնել լուծել այդ խնդիրը: Այնուհետև Բորդենը պարզապես փորձել է սովորական յուղով յուղել տարողության հատակն ու պատերը: Նման կերպ 1849 թվականին ստեղծվել է խտացրած կաթի արտադրության առաջին սարքը:
Յոթ տարի անց Բորդենը արտոնագրել է իր հայտնագործած շաքարով խտացրած կաթի արտադրության տեխնոլոգիան: Երկու տարի անց նա բացվել է խտացրած կաթի առաջին գործարանը: Այդ սննդատեսակը հատկապես հայտնի է դարձել Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին, ինչը հետագայում թույլ է տվել Բորդենին բացել ևս մի քանի ձեռնարկություններ: Գոյություն ունի Խտացրած կաթի պատմության մեկ այլ տարբերակ: Ենթադրվում է, որ այդ սննդատեսակը ստացվել է պատահաբար 1829 թվականին Արգենտինայում: Այդ ժամանակահատվածում երկրում քաղաքացիական պատերազմ է եղել, որը արդեն ավարտին է մոտեցել: Արգենտինայի երկու գեներալներ խաղաղության պայմանագիր են ստորագրել միմյանց միջև և տոնակատարություն կազմակերպում ի պատիվ այդ իրադարձության: Այդ իրադարձությանը նախապատրաստվելիս սպասուհին պատահաբար կրակի վրա է թողել կաթով լի տարողությունը: Բնականաբար կաթը փչացել է, բայց գեներալներից մեկը ճաշակելով ուտեստի մնացորդները, հայտարարել է, որ այն շատ համեղ է, որից հետո խտացրած կաթը մեծ ժողովրդականություն է ստացել երկրում: Ռուսաստանում խտացրած կաթի պատմությունը սկսվել է 1881 թվականից: Այնուամենայնիվ, խտացրած կաթը շատ տարածված չի եղել, և որպես արդյունք շուտով փակվել է Օրենբուրգում գործող միակ գործարանը:
Ճիշտ է, եղել են նաև մի քանի այլ գործարաններ, որոնք խտացրած կաթ են արտադրել սահմանափակ քանակությամբ: Այս սննդատեսակի նկատմամբ վերաբերմունքը փոխվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին: Այդ ժամանակ խտացրած կաթը առանձնահատուկ արժեք է ունեցել, ուստի այն տրվել է միայն հիվանդներին և զինվորականներին: Հետպատերազմյան տարիներին սկսվել է խտացրած կաթի զանգվածային արտադրություն ամբողջ ԽՍՀՄ-ում: Դրա արտադրության համար ավելի ու ավելի շատ գործարաններ են բացվել: 1979 թվականին ԽՍՀՄ-ում մշակվել է խտացրած կաթի ԳՕՍՏ 2903-78-ը, ըստ որի էլ խտացրած կաթ է արտադրվում մինչ օրս: Խտացրած կաթ ստանալու տեխնոլոգիական գործընթացը բավականին պարզ է, և բնականաբար այն գործնականում չի փոխվել իր գյուտի ժամանակներից ի վեր: Կաթը մասամբ գոլորշիանում է և խտացվում շաքարով: Ցանկության դեպքում անգամ տնային պայմաններում կարելի է պատրաստել համեղ և սննդարար խտացրած կաթ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
