Թուրքիան լիրայի ճգնաժամի պարույրի մեջ է հայտնվել

Թուրքական լիրան այս տարի կորցրել է իր արժեքի գրեթե մեկ քառորդը, քանի որ աճող ինֆլյացիան եւ տոկոսադրույքները բարձրացնելու կենտրոնական բանկի դիմադրությունը նոր արժութային ճգնաժամի մտավախություն են առաջացնում:

Թուրքիան սովոր է վերելքների ու անկումների, ինչպես նաեւ իր արժույթի կտրուկ տատանումների: Թուրքիան երկար ժամանակ համարվել է ձեւավորվող շուկայով ամենառիսկային երկրներից մեկը՝ ընթացիկ հաշվի մեծ դեֆիցիտով, եւ ապավինել է արտաքին ֆինանսավորմանը՝ աճին ուղղված ոչ սովորական քաղաքականության սնուցման համար:

Reuters-ը նշել է լիրայի որոշ «թեժ կետերը» վերջին տասնամյակների ընթացքում.

2000/2001 - Արժութային ճգնաժամ

Փխրուն բանկային հատվածի վիճակի վերաբերյալ մտահոգությունները սրվեցին 2000 թվականի վերջին՝ ստիպելով բանկերին փակել միջբանկային գծերը խոցելի վարկատուների եւ ներդրողների համար, որպեսզի ազատվեն բաժնետոմսերից եւ պետական պարտատոմսերից:

Demir Bank-ի փլուզումն արագացրեց կապիտալի արտահոսքը, եւ կենտրոնական բանկը դադարեցրեց վարկատուներին տրամադրվող արտակարգ վարկային գծերը, որպեսզի պահպանի իր ներքին ակտիվները:

Թուրքիան Արժույթի միջազգային հիմնադրամից 10,5 միլիարդ դոլար ստացավ՝ թույլ տալով կենտրոնական բանկին պաշտպանել լիրայի կապը դոլարի հետ, բայց ոչ շուտ, քան արժույթը երեք շաբաթվա ընթացքում կընկներ 25 տոկոսով։

Քաղաքական ճգնաժամն ավելի խաթարեց համակարգի հանդեպ վստահությունը՝ առաջացնելով լիրայի վրա հարձակում: Կառավարությունը թույլ տվեց լիրային լողալ, փետրվարի 22-ին այն դոլարի նկատմամբ մոտ մեկ երրորդով անկում ապրեց։

2013/2014 - Կոռուպցիոն սկանդալ

Թուրքիան հայտնվում է զարգացող շուկաների թվում, որոնք տուժել են այն բանից հետո, երբ 2013 թվականի մայիսին Դաշնային պահուստային համակարգի նախագահ Բեն Բեռնանկեն հայտարարեց, որ ԱՄՆ կենտրոնական բանկը կկրճատի ակտիվների գնումները:

Ճնշմանն ավելանում է ներքին խառնաշփոթը՝ կոռուպցիոն սկանդալը հանգեցնում է առանցքային նախարարների հրաժարականների եւ կաբինետում վերադասավորումների:

Քաղաքական գործիչները չեն ցանկանում միջոցներ ձեռնարկել լիրայի անկումը կասեցնելու համար, քանի որ նախագահ Թայիփ Էրդողանը տեղական ընտրություններից առաջ ցածր տոկոսադրույքները պահպանելու կոչ է անում: Արժույթի անկումը ստիպում է կենտրոնական բանկին գործել, 2014 թվականի հունվարին նա տոկոսադրույքները 7,75 տոկոսից բարձրացնում է մինչեւ 12 տոկոս:

2018 - ԱՄՆ պատժամիջոցներ

Թուրքիան սեյսմիկ քաղաքական տեղաշարժեր է ապրում 2016 թվականի հուլիսի պետական հեղաշրջման փորձից եւ 2017 թվականի սահմանադրական հանրաքվեից հետո, որը հանգեցնում է խորհրդարանական համակարգից նախագահականի անցման:

2018 թվականի մայիսին Էրդողանը խոստանում է խստացնել դրամավարկային քաղաքականության վերահսկողությունը եւ նվազեցնել տոկոսադրույքները, ինչը խորացնում է մտավախությունը տնտեսական անկայունության վերաբերյալ:

Վաշինգտոնը տնտեսական պատժամիջոցներ է կիրառում այն բանից հետո, երբ Թուրքիան ահաբեկչության մեղադրանքով կալանավորում է ամերիկացի պաստոր Էնդրյու Բրանսոնին, ինչի հետեւանքով արժույթը ցնցում է ապրում՝ լիրայի փոխարժեքը միայն օգոստոսին իջնում է 25 տոկոսով:

Քաղաքական ճգնաժամը տնտեսական ճգնաժամ է հրահրում՝ առաջացնելով մի շարք ինքնիշխան վարկանիշների իջեցում եւ ալեկոծություն զարգացող շուկաներում:

2021/2022 – Ողբացող ինֆլյացիա

Կենտրոնական բանկը 2021 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում նվազեցնում է տոկոսադրույքները 500 բազային կետով, նույնիսկ չնայած նրան, որ մինչեւ տարեվերջ ինֆլյացիան հասնում է 36 տոկոսի՝ մատակարարման շղթայի խափանումների եւ COVID-19-ից հետո պահանջարկի աճի պատճառով:

Նոյեմբերին լիրան իջնում է գրեթե 30 տոկոսով, ինչը քաղաքականություն մշակողներին դրդում է միջոցներ ձեռնարկել եւ համոզել, որ ավանդատուները, բանկերն ու ընկերությունները պահեն լիրան, այլ ոչ թե արտարժույթը, քանի դեռ կենտրոնական բանկը միջամտում է լիրայի կայունացմանը:

Շաբաթներ շարունակ հարաբերական անդորրից հետո 2022 թվականի սկզբին լիրայի ճգնաժամը վերադառնում է, քանի որ Ուկրաինայի պատերազմը սրել է համաշխարհային գների աճը: Թուրքիայում ինֆլյացիան գերազանցել է 70 տոկոսը եւ, ինչպես ակնկալվում է, կարագանա։ Աշխարհաքաղաքականությունը մեծանում է ճնշումը, քանի որ Անկարան դեմ է ՆԱՏՕ-ին Շվեդիայի եւ Ֆինլանդիայի անդամակցությանը, եւ Սիրիայի վրա սահմանային հարձակում է սպասվում։

Վերլուծաբանները մտավախություն ունեն, որ ծայրահեղ բացասական զուտ արտարժթային պահուստների, 14 տոկոս տոկոսադրույքի եւ տոկոսադրույքները ցածր պահելու Էրդողանի խոստման դեպքում երկիրը կարող է բախվել նոր արժութային ճգնաժամի: